Jackboots – A Story Written by Eliza Segiet, Translated by Artur Komoter


Written by Eliza Segiet
Translated by Artur Komoter


There was no such meeting with Pawel Roszkowski that did not make one want to return to that time, the time of drama of a man involved in war. Our conversations always referred to the history that I know from stories, and he was its witness. This was also the case in a post-Jewish tenement house in Cracow, which always (I do not know why) gave birth to memories in Pawel.

His story began with tears in his eyes.

It was a normal day of May 2001 when I received a parcel from the postman. Almost sixty years have passed since the war when I opened a letter in which information was awaited. I have long sought for those whom my mother and I hid in this cruel time. I could still hear one thing: we cannot find a trace. I wrote to Professor Strzembosz, to the Embassy of Israel, to the Committee Commemorating Poles Who Saved Jews. I wrote everywhere where it seemed to me that any trace could be found.

I was not sure that they survived, but I did not lose hope. I promised my mother—even before her death—that before I die I would find them. The most important thing for me is that I kept my word. I found them. I knew that I had to contact them as soon as possible. When I got through, it was very difficult for me to talk. I asked if I had the right phone number to people who spent part of the war in Jedlnia-Letnisko? Then the phone went silent. Frighteningly silent. I was even afraid that I got bad information. I asked again: can you hear me? The silence continued, it seemed to me that for too long. I thought that maybe I do have the right contact details, but it’s that they want to wipe out that time from their memory? Suddenly, I heard in the handset:

– Yes, I spent part of the war in Jedlnia, why does it matter to you?

I already knew that I called the right number.

– I am calling—it was not easy for me, I cried—because I would like to meet with you.

 – I have no intention of meeting anyone – I heard in the receiver.

– Marysia, is that you? – I asked.

– Yes, will you tell me what’s going on?

 – Marysia, my name is Pawel. During the war, you took refuge with your family in our home.

 – Pawel? That Pawel?

 – Yes.

 I went to Marysia by train. She came to pick me up at the station with her husband. A terrible cry began. After all these years, we were not able to recognize each other. During the war, Marysia was 4-5 years old. She was very smart, she coped with everything. She could lie. I remember her saying: my father is dead, my father is dead. She was taught this way, just in case. And the situation was unimaginable, because in the house where we lived, Germans were stationed, and her father was walled up… a floor above. All one had to do was to press one of the boards, and a cubby-hole was unveiled. A small, narrow… burrow!

– It was a burrow of life and death at the same time.

– You are right—he replied, crying—one wrong move, one mistake and we would all die. I was surprised at my mother that she wanted, that she was not afraid to hide the whole family. And my mother would reply to me that she was only hiding the father of the children of two little girls who would like to have a normal home after the war. Nobody knew when this nightmare would end, but if you have to help, you have to.

 – And by what means, or perhaps by what miracle did they manage to reach Jedlnia?

That’s a good question. He, Jozef, had very Semitic features, and if it were not for the fact that he spoke perfect German, we probably would not have been able to get through. He could not expose the family. They did not go together, it was 1941. He came first, and only after a few days my mother brought his wife and daughters from the ghetto. Jozef traveled by train in the uniform of a gendarme. That garment saved his life, he would never be able to get through in his normal (civilian) clothes. The owner of the house brought him (dressed in a German uniform!) to my mother, who almost fainted in fear, because in order to survive, she traded meat. Back then everything was forbidden, and punishable  by death. She was convinced that she got caught! Then Blasiak (the owner of the house), who was related to Jozef’s wife, calmed her down and said:

– Do not worry, this is a Jew. A Jew from Tomaszow Mazowiecki. Could you hide him?

For my mother, there was no distinction between faith and descent, for her only the human counted and always will. Of course, she agreed, and when she said yes, she heard that in a few days another Jewish family would arrive (because for the Germans, a Jew’s wife was always a Jewess). The girls had features clearly indicating their origin, but somehow that was hidden. Jozef, on the other hand, was a model Jew! It does not mean that he had side-locks and wore a kippah. That was not the case, but nevertheless he had to be concealed, stay hidden, or if someone prefers: to disappear for some time. People hated Jews and I think that’s how it is today. And I love them, my dream is to have Israeli citizenship, and my funeral must be two-stage, or whatever you call it. A priest must bury and asperse me, and then a rabbi must say goodbye.

– The dreams you have! Are you not thinking about this too early?

– It is not too early, someone needs to know my dreams.

– I don’t know what to say.

– Don’t say anything, just listen.

Once the gendarmes left on their horses, everyone thought they would come back as usual: in two or three hours. It was the only time when Jozef could leave his hiding place. Then you could wash something for him, vent his burrow and empty the bucket. Germans—I do not know why—sometimes did not leave anyone on the watch—when Jozef entered our apartment it turned out that they were galloping back. There was no chance of escaping – Jozef had a choice: save his life or die now with everyone else! He tried to save us and himself! I do not know how, but he pulled the door out of the oven, covered his face with soot—he recognized it was the only way.

– Camouflage? He was smart!

– Have you seen a Jew who was not smart?

– I don’t know if I did. People do not say if they are Jewish. And besides, what do I care where one originates from?

– I told you to listen…

Suddenly a gendarme entered the apartment. Everyone was horror-stricken, but did not appear this way. He asks:

– Who is that?

– A potter.

– Gut, gut, he’s doing well, it will be warm.

Then the gendarmes went to their own quarters for a moment, and left. And we were all left with a problem… it was necessary to look for a potter that could repair the oven broken by Jozef. Such is the fate of those who are hidden and those who hide. Such is the fate, when a man is a wolf to a man. This is one of the stories, but there are even worse, ones that are hard to believe…

On one hot day Jozef could not do anything with his full bucket. He saw through the peephole of his hideout that the gendarmes were leaving. He thought that it was the only time to empty the bucket. One had to press onto something so the quasi-window would open at all. After all, it could not be seen from the outside. Without thinking for a long time, he opened his quasi-window, which was one of the elements of the hiding place, and poured the whole contents of the bucket directly onto the head of the gendarme. He did not know that there was one keeping guard. Then it started! The German went crazy, running around the house. He was looking for the place from which this—let’s face it—reeky rain poured down onto him. When the gendarmes returned, they immediately began to check the whole house. Janka, wife of Jozef, was a very religious and practicing Catholic – she lay cross and prayed for a miracle. The whole house was very loud, everyone was shouting, slamming the walls, and on top of this the abysmal knocking of the jackboots. When they came down from the attic, the screaming was even more earthshaking. Five big gendarmes bothered the one and were shouting: you’re an idiot, you’re a fool! They put him behind bars for seven long days and nights. None of us could understand how, when they searched the house, they did not press that one, single board that secured the safe world of the Jew.

– I know what happened next. One German turned out to be a Human. And human is something to be proud of.

Exactly so. When the Germans were escaping from Jedlnia, one of them came to Janka and said:

– You don’t even know how happy I am that I managed to save a human in front of me. I am glad that your husband survived.

– Hans, what are you saying? My husband has been dead for a long time.

– Janka, I also have two daughters. When I get to Berlin, I will tell my wife and children about everything. They will be proud of me.

He never gave a sign of life again. Maybe he did not come across… a Human.

Pawel, these stories are amazing. As if from another world! Let’s go back to how you met with Marysia? What happened later?

Exactly what I told you—we sat for hours and recalled these cruel times. She probably remembered more from the stories, after all, she was little at the time, and in addition the mother protected them both the best she could. Everyone survived. I mean, survived those who we were hiding, because Jozef’s whole family died in some concentration camp. And I love Marysia like my own child. I was 14 when they came to us. I had to play with her to distract her from the reality. She was with me, or maybe I with her… today, 3 July 2005, in the Tempel Synagogue in Cracow. One of the most beautiful days in my life: I received the Righteous Among the Nations medal, my mother also, but posthumously. I am glad that I managed to keep the promise to my mother. I kept my word!

Do you remember that at my funeral I want there to be a rabbi?


Pawel Roszkowski died in the hospital on 24 May 2009.

In the Museum of the History of Polish Jews, he participated in the project The Polish Righteous – Recalling Forgotten History. He was supposed to receive the honorary citizenship of the State of Israel on 28 June 2009, but due to very poor condition of His health, it was handed over (by an employee of the Israeli Embassy) in a hospital in Nowa Huta, just before Pawel Roszkowski died, and at his funeral were a priest, a rabbi and Marysia.


Polish Version




Nie było takiego spotkania z Pawłem Roszkowskim żeby nie wracać do tamtego czasu, czasu dramatu człowieka uwikłanego w wojnę. Zawsze nasze rozmowy nawiązywały do historii, którą znam z opowiadań, a on był jej świadkiem. Tak było i tym razem, kiedy w pożydowskiej, krakowskiej kamienicy, która zawsze (nie wiem dlaczego) u Pawła rodziła wspomnienia.

Swoją opowieść zaczął ze łzami w oczach.

To był zwykły majowy dzień 2001 roku kiedy od listonosza otrzymałem przesyłkę. Upłynęło prawie sześćdziesiąt lat od wojny kiedy otworzyłem list, w którym były wyczekiwane informacje. Długo poszukiwałem tych, których z moją mamą ukrywaliśmy w tym okrutnym czasie. Wciąż słyszałem jedno: nie możemy znaleźć śladu. Pisałem do Profesora Strzembosza, do Ambasady Izraela, do Komitetu Upamiętniającego Polaków Ratujących Żydów. Pisałem wszędzie gdzie wydawało mi się, że można było znaleźć jakikolwiek ślad.

Nie miałem pewności, że oni przeżyli, ale nie traciłem nadziei. Obiecałem mojej mamie – jeszcze przed jej śmiercią – że zanim umrę ich odnajdę. Najważniejsze dla mnie jest to, że dotrzymałem słowa. Odnalazłem. Wiedziałem, że muszę jak najszybciej z nimi się skontaktować. Kiedy się dodzwoniłem, bardzo trudno było mi rozmawiać. Spytałem, czy mam dobry numer telefonu do osób, które część wojny spędziły w Jedlni Letnisko? Wtedy w słuchawce zapadła cisza. Przerażająca cisza. Nawet bałem się, że dostałem złe namiary. Znowu spytałem: słyszy mnie pani? Cisza trwała nadal, wydawało mi się, że to milczenie jest zbyt długie. Pomyślałem, że może mam dobry kontakt, tylko oni chcą wymazać z pamięci tamten czas? Nagle w słuchawce usłyszałem:

-Tak, spędziłam część wojny w Jedlni, a pan w jakiej sprawie?

Już wiedziałem, że dobrze się dodzwoniłem.

– Dzwonię – nie było mi łatwo mówić, płakałem – bo chciałbym się z panią spotkać.

 – Nie mam zamiaru się z nikim spotykać – usłyszałem w słuchawce.

– Marysiu, to ty? – spytałem.

– Tak, a powie mi pan w końcu o, co chodzi?

 – Marysiu, mam na imię Paweł. W czasie wojny schroniliście się z rodziną w naszym domu.

 – Paweł? Ten Paweł?

 – Tak.

 Do Marysi pojechałem pociągiem. Przyjechała po mnie na dworzec razem z mężem. Zaczął się straszny płacz. Po tylu latach nie byliśmy w stanie się rozpoznać. W czasie wojny Marysia miała 4-5 latek. Była bardzo mądra, radziła sobie z wszystkim. Umiała kłamać. Pamiętam jak mówiła: mój tata nie żyje, mój tata nie żyje. Tak była nauczona, na wszelki wypadek. A sytuacja była niewyobrażalna, bo w domu, w którym mieszkaliśmy, stacjonowali Niemcy, a jej ojciec był zamurowany… piętro wyżej. Wystarczyło nacisnąć jedną deszczułkę, a odkrywała się skrytka. Mała, ciasna… nora!

– To była jednocześnie nora życia i śmierci.

– Masz rację – odpowiedział płacząc – jeden niewłaściwy ruch, jedna pomyłka i zginęlibyśmy wszyscy. Dziwiłem się mojej mamie, że chce, że nie boi się ukrywać całej rodziny. A mama mi odpowiadała, że ukrywa tylko ojca dzieci dwóch małych dziewczynek, które po wojnie chciałyby mieć normalny dom. Nikt nie wiedział kiedy skończy się ten koszmar, ale skoro trzeba pomóc to trzeba.

 – A jakim sposobem, a może raczej jakim cudem udało im się dotrzeć do Jedlni?

To dobre pytanie. On, Józef, miał bardzo semickie rysy i gdyby nie to, że znał perfekt niemiecki pewnie nie udałoby się im przedostać. Nie mógł narażać rodziny. Nie jechali razem, to był 1941 rok. Najpierw przyjechał on, a dopiero po paru dniach moja matka przywiozła z getta jego żonę z córkami. Józek przejechał pociągiem w mundurze żandarma. Ten ubiór uratował mu życie, nigdy w normalnym (cywilnym) ubraniu nie udałoby mu się przedostać. Właściciel domu przyprowadził go (ubranego w niemiecki mundur!) do mojej mamy, która ze strachu prawie zemdlała, bo żeby przeżyć handlowała mięsem. Wtedy wszystko było zakazane, za to też groziła kara śmierci. Była przekonana, że wpadła! Wtedy Błasiak (właściciel domu), który był spokrewniony z żoną Józka uspokoił ją i powiedział:

– Nie martw się, to jest Żyd. Żyd z Tomaszowa Mazowieckiego. Czy mogłabyś go ukryć?

Dla mojej matki nigdy nie było rozróżnienia na wiarę, na pochodzenie, dla niej liczył się zawsze człowiek i tylko on. Oczywiście zgodziła się, a kiedy już powiedziała tak, usłyszała, że za kilka dni dojedzie jeszcze dalsza żydowska rodzina (bo dla Niemców żona Żyda była Żydówką). Dziewczynki miały rysy wyraźnie wskazujące na pochodzenie, ale jakoś dało się to ukryć. Natomiast Józek był wzorem Żyda! To nie znaczy, że miał pejsy i nosił jarmułkę. Tak nie było, ale pomimo to musiał być schowany, ukryty, czy jak ktoś woli na jakiś czas musiał zniknąć. Ludzie nienawidzili Żydów i chyba tak jest do tej pory. A ja ich kocham i moim marzeniem jest mieć obywatelstwo izraelskie, a mój pogrzeb musi być dwuetapowy, czy jak to nazwać. Musi mnie pochować, pokropić ksiądz, a później musi mnie pożegnać Rabin.

– Ale masz marzenia!Nie myślisz o tym, za wcześnie?

– To nie jest zbyt wcześnie, musi ktoś znać moje marzenia.

– Nie wiem, co powiedzieć.

–Nie mów nic, tylko słuchaj.

Kiedyś żandarmi odjechali na swoich koniach, wszyscy myśleli, że wrócą jak zwykle: za dwie albo trzy godziny. To był jedyny czas kiedy Józek mógł opuścić swoją kryjówkę. Wtedy można było mu coś wyprać, przewietrzyć norę i wylać z wiadra. Niemcy – nie wiem dlaczego – czasami nikogo nie zostawiali na warcie – kiedy Józek wszedł do naszego mieszkania okazało się, że oni galopem wracają. Nie było już szans na ucieczkę – Józek miał wybór: ratować życie albo natychmiast zginąć razem z wszystkimi! Próbował ratować nas i siebie! Nie wiem jakim cudem, ale wyrwał z pieca drzwiczki, całą twarz wysmarował sadzami – uznał, że to jest jedyny sposób.

– Kamuflaż? Był bystry!

– Widziałaś Żyda, który by nie był bystry?

– Nie wiem, czy widziałam. Ludzie nie mówią, że są Żydami. A zresztą, co mnie obchodzi jakie kto ma pochodzenie?

– Mówiłem ci, że masz słuchać…

Nagle do mieszkania wbiegł żandarm. Wszyscy struchleli, ale nie dawali po sobie poznać. A on pyta:

– Kto to jest?

– Zdun.

– Gut, gut, dobrze robi, będzie ciepło.

Potem żandarmi weszli na chwilkę do siebie, po czym odjechali. A my wszyscy zostaliśmy z problemem… trzeba było szukać zduna, żeby naprawić zepsuty przez Józka piec. Taki los ukrywanych i ukrywających. Taki los, kiedy człowiek człowiekowi wilkiem. To jest jedna z opowieści, ale są jeszcze gorsze, takie, w które trudno uwierzyć…

Pewnego upalnego dnia Józek nie miał już, co zrobić ze swoim przepełnionym wiadrem. Przez szparkę swojej kryjówki zobaczył, że żandarmi odjeżdżają. Pomyślał, że to jedyny moment na opróżnienie wiaderka. Trzeba było coś nacisnąć, żeby niby-okienko w ogóle się otworzyło. Przecież nie mogło ono być widoczne z zewnątrz. Nie zastanawiając się długo otworzył swoje niby-okno, które było jednym z elementów skrytki i wylał całą zawartość wiadra wprost na głowę żandarma. Nie wiedział, że ten stoi na warcie. Wtedy się zaczęło! Niemiec dostał szału, biegał wokoło domu. Szukał miejsca, z którego spadł na niego ten – nie ma, co ukrywać – śmierdzący deszcz. Kiedy wrócili żandarmi natychmiast zaczęli sprawdzać cały dom. Janka, żona Józka, była bardzo wierzącą i praktykującą katoliczką – leżała krzyżem i modliła się o cud. W całym domu było bardzo głośno, wszyscy krzyczeli, walili w ściany, do tego ten przeraźliwy stukot oficerek. Kiedy zeszli ze strychu wrzask był jeszcze donioślejszy. Pięciu rosłych żandarmów krępowało tego jednego i krzyczeli: jesteś idiotą, jesteś durniem! Wsadzili go za kratki na siedem długich dni i nocy. Nikt z nas nie mógł zrozumieć jakim cudem podczas przeszukana domu nie nacisnęli tej jednej, jedynej deseczki, która zabezpieczała bezpieczny świat Żyda.

– Wiem, co było dalej. Dalej jeden Niemiec okazał się Człowiekiem. A człowiek to brzmi dumnie.

Dokładnie tak było. Kiedy Niemcy już uciekali z Jedlni do Janki doszedł jeden z nich i powiedział:

– Nawet nie wiesz jak ja się cieszę, że na moich oczach udało mi się uratować człowieka. Cieszę się, że twój mąż przeżył.

– Hans, co ty mówisz? Mój mąż od dawna nie żyje.

– Janka, ja też mam dwie córki. Jak dojadę do Berlina powiem o wszystkim mojej żonie i dzieciom. Będą ze mnie dumne.

Nigdy więcej nie dał znaku życia. Może nie natrafił… na Człowieka.

Pawle, te opowieści są niesamowite. Jakby z innego świata! Wróćmy może do tego jak spotkałeś się z Marysią? Co było później?

Dokładnie to, co powiedziałem tobie – siedzieliśmy godzinami i wspominaliśmy te okrutne czasy. Ona pewnie więcej pamiętała raczej z opowiadań, przecież kiedy był ten czas była malutka, a w dodatku matka chroniła je obie jak tylko mogła. Przeżyli wszyscy. To znaczy przeżyli ci, co ich ukrywaliśmy, bo cała rodzina Józka zginęła w jakimś obozie. A Marysię kocham jak swoje dziecko. Miałem 14 lat, kiedy do nas przyjechali. Musiałem się z nią bawić, żeby odciągać ją od rzeczywistości. Była ze mną, a może ja z nią… dzisiaj 3 lipca 2005r. w Synagodze Tempel w Krakowie. To jeden z najpiękniejszych dni w moim życiu: odebrałem medal Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata, moja mama też dostała, ale już pośmiertnie. Cieszę się, że udało mi się dotrzymać obietnicy złożonej matce. Dotrzymałem słowa!

A pamiętasz, że na moim pogrzebie chcę, aby był Rabin?

Paweł Roszkowski zmarł w szpitalu 24 maja 2009 r.

W Muzeum Historii Żydów Polskich brał udział w projekcie Polscy Sprawiedliwi- Przywracanie Pamięci. Honorowe obywatelstwo Państwa Izrael miał dostać 28.06.2009 lecz z uwagi na bardzo zły stan Jego zdrowia zostało ono wręczone ( przez pracownika Ambasady Izraela) w nowohuckim szpitalu, na chwilę przed śmiercią Pawła Roszkowskiego, a na Jego pogrzebie był ksiądz, Rabin i Marysia.


All Rights Reserved

What do you think?

Written by Ewelina Maria BugajskaJavorka

Ewelina Maria Bugajska-Javorka was born in Poland, and now lives permanently in Denmark. She attended high school of economics and university of philosophy. She is the author of six poetry books. She has published her first book at the age of 17. Her poems can be found in many international anthologies. She is a laureate of many international awards and national literary competitions and recitation competitions in her homeland in Poland. She is a member of the NWNU - Union of Writers of the World. She is the International Goodwill Ambassador for Minorities at The Federal Association for the Advancement of Visible Minorities - FAAVM Canada and International Ambassador of The Brahmand Evolution Council, the Universal Mission for Peace, Justice and Humanity. Ambassador of Literature granted by Motivational Strips.
Editor Bharat Vision and Chief Administrator Motivational Strips - Scandinavian countries.
Correspondent and the head of the Poetry Department in Designer journal, Sweden.
Executive Deputy Editor of Chinese Literature (in charge of Hubei Federation of literary and art circles)
Associate Editor in Interantional Edition of Chinese Poetry Circle Magazine – Southwest University, China.


Leave a Reply



Serendipity – A Poem By Mousumi Kalita Sachdeva

Music Of My Soul – A Poem Written by Dost Muhammad Rajper